۶۶ درصد خودروهای شهر تهران برای دریافت معاینه فنی به شهرهای دیگر می روند

از ۳٫۵ میلیون خودروی مشمول معاینه فنی در تهران، تنها ۳۴ درصد در ۲۲ منطقه پایتخت معاینه می گیرند و بقیه راهی شهرهای دیگر می شوند.

۶۶ درصد خودروهای پلاک تهران بیرون از پایتخت معاینه می گیرند

مرکز معاینه فنی شهر تهران به آخرین خودرو اعلام کرد: حدود ۳٫۵ میلیون خودرو در تهران هر سال باید معاینه فنی بگیرند. اما تنها ۳۴ درصد آن ها برای معاینه به مراکز ۲۲ منطقه شهر تهران مراجعه می کنند. ۶۶ درصد دیگر، معاینه فنی خود را در حومه تهران یا شهرهای دیگر می گیرند.

این نسبت تازه نیست. مدیرعامل ستاد معاینه فنی تهران ۲ بهمن ۱۴۰۴ هم گفته بود: «سهم مراکز معاینه فنی شهر تهران از کل مراجعین پلاک تهران حدود ۳۴ درصد است.» یعنی دست کم در ۱۰ ماه گذشته، تغییری در این وضعیت رخ نداده است. آمار مراجعه هم همین را تایید می کند. مراکز تهران در ۱۴۰۳ یک میلیون و ۱۷۲ هزار و ۴۱۱ مراجعه نخست ثبت کردند و مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران ۶ آذر ۱۴۰۴ از «حدود ۱٫۲ میلیون مراجعه» در سال خبر داده بود. این رقم تقریبا برابر ۳۴ درصد از ۳٫۵ میلیون خودرو است.

سخت نگرفتن مراکز بیرون از تهران، خودروها را از پایتخت فراری می دهد

مشاهدات و پرس و جوهای میدانی آخرین خودرو نشان می دهد دلیل اصلی این مهاجرت، آسان گیری در بیرون از تهران است. در این مراکز می توان با پرداخت هزینه های نامتعارف و به شکل غیرقانونی، برگه معاینه گرفت. بیشتر خودروهایی که این مسیر را می روند، فرسوده اند یا توان قبولی در آزمون معاینه فنی را ندارند.

این مشاهدات با گفته های مسئولان هم همخوانی دارد. مدیرکل محیط زیست شهرداری تهران ۶ آذر ۱۴۰۴ گفت: خودروهای پلاک تهران به دلیل «سهل گیری بیشتر» در شهرهای دیگر معاینه می گیرند. مدیرعامل ستاد معاینه فنی تهران نیز فروردین ۱۴۰۴ گفته بود درباره اتفاقات مراکز بیرون از تهران «بارها مکاتبه محرمانه» شده است.

مرکز پژوهش های مجلس هم در گزارشی که آخرین خودرو آبان ۱۴۰۳ با عنوان شکست طرح معاینه فنی خودروها منتشر کرد، نوشته بود معاینه فنی از ۱۳۹۰ اجباری شده است. اما به دلیل پایین بودن جریمه و زیرساخت ناکافی، اجرای آن بازدارندگی لازم را ندارد. همین گزارش از صدور گواهی «با اخذ رشوه» در برخی مراکز خبر داده بود. این در حالی است که تبصره ۲ ماده ۶ قانون هوای پاک، کارکنان مراکزی را که برخلاف مقررات گواهی صادر کنند، به حداکثر مجازات ماده ۵۴۰ قانون مجازات اسلامی محکوم می کند.

قیمت گواهی اسقاط کم و قیمت خودروی صفر بالاست و فرسوده ها در خیابان می مانند

این چرخه از یک نقطه شروع می شود: صاحب خودروی فرسوده، طبق ماده ۸ قانون هوای پاک، قانونا نمی تواند گواهی معاینه فنی بگیرد. مالک نیز تمایلی به ادامه استفاده از خودروی فرسوده ندارد، اما پولی که بابت اسقاط به او می دهند بسیار کم است و قیمت خودروی صفر جایگزین هر روز بالاتر می رود. نتیجه روشن است: خودرو را نگه می دارد و برای ادامه تردد، با ترفندهای مختلف بیرون از تهران معاینه می گیرد. به این ترتیب، اسقاط، قیمت خودرو و معاینه فنی سه حلقه از یک زنجیره اند و تا وقتی این زنجیره باز نشود، خودروی فرسوده از خیابان خارج نمی شود.

این گره در بخش موتورسیکلت هم دیده می شود. معاون وزیر صمت شهریور ۱۴۰۴، چند هفته پس از آغاز طرح اسقاط موتورسیکلت ها، گفته بود: «تا امروز تقریباً هیچ موتورسیکلتی اسقاط نشده است.» در حالی که به گفته او ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار موتورسیکلت تهران فرسوده اند. جزئیات این وضعیت در گزارش موتورسیکلت های فرسوده راه تنفس شهر را بسته اند آمده است.

معاینه فقط در شهر محل پلاک، با یک مصوبه قابل اجراست

راه بستن این مسیر روشن است: هر خودرو فقط در شهر محل پلاک خود معاینه فنی بگیرد. مدیرعامل ستاد معاینه فنی تهران ۲ بهمن ۱۴۰۴ همین پیشنهاد را مطرح کرد و خواستار الزام قانونی مراجعه خودروهای هر کلانشهر به مراکز همان شهر یا یکسان سازی کیفیت آزمون ها در کشور شد. اجرای این تصمیم به زیرساخت تازه ای نیاز ندارد. به گفته مسئولان شهری، مراکز معاینه فنی تهران ظرفیت پذیرش سالانه ۳٫۵ میلیون خودرو را دارند، یعنی همان تعداد خودرویی که هر سال باید معاینه بگیرند. با این حال، هنوز مصوبه ای برای اجرای این پیشنهاد گرفته نشده است.

کمتر از هزار موتورسیکلت در سال به مراکز معاینه تهران می روند

وضعیت موتورسیکلت ها از خودروها هم بدتر است. هر سال کمتر از هزار موتورسیکلت برای معاینه فنی به مراکز تهران مراجعه می کنند. طبق آمار رسمی، این عدد در ۱۴۰۲ تنها ۸۲۳ دستگاه بود که ۶۰ درصد آن ها در آزمون آلایندگی و ۲۰ درصد در آزمون ترمز مردود شدند. در ۱۴۰۳ هم تا ۲۰ تیر حدود ۳۰۰ موتورسیکلت مراجعه کرده بودند و مدیرعامل ستاد معاینه فنی تهران این میزان را «تقریبا در حد صفر» توصیف کرد.

تنها جهش این آمار، به طرح رایگان ۱۴۰۳ مربوط است. این طرح با معاینه رایگان و هدیه کلاه کاسکت، شمار مراجعه ها را به ۸ هزار و ۹۵۲ دستگاه رساند. تهران در حال حاضر ۱۴ خط معاینه فنی موتورسیکلت دارد.

قانون هوای پاک از ۱۳۹۶ معاینه موتورسیکلت را الزامی کرده است

کم بودن مراجعه موتورسیکلت ها به نبود قانون برنمی گردد. ماده ۶ قانون هوای پاک، مصوب ۲۵ تیر ۱۳۹۶، معاینه فنی «کلیه وسایل نقلیه موتوری» از جمله موتورسیکلت را الزامی کرده است. طبق تبصره ۱ همین ماده، وسایل نقلیه شخصی تا ۴ سال پس از تولید معاف اند و پس از آن، پلیس راهور موظف است وسیله بدون گواهی معاینه را متوقف کند و به ازای هر روز تردد، جریمه بنویسد. جریمه نداشتن معاینه فنی در کلانشهرها روزانه ۱۰۰ هزار تومان است.

مشکل، سخت نگرفتن در اجرای قانون است. موتورسواری که معاینه نمی گیرد، نگران جریمه هم نیست. مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی نوشته است: «هیچ نظارتی درخصوص معاینه فنی موتورسیکلت ها در کل کشور صورت نمی پذیرد.» مدیرعامل شرکت کنترل ترافیک تهران هم فروردین ۱۴۰۴ گفته بود دوربین های طرح ترافیک پلاک موتورسیکلت های بدون معاینه را ثبت می کنند، اما جریمه ای برای آن ها اعمال نمی شود.

رئیس پلیس راهور معاینه موتورسیکلت ها را در اولویت نمی داند

عجیب تر از همه، موضع خود پلیس است. این نهاد طبق قانون موظف به برخورد با موتورسیکلت های بدون معاینه است. رئیس پلیس راهور فراجا ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ گفت: «الزام موتور سیکلت ها به دریافت معاینه فنی عملاً بی معنا است.» او ملزم کردن موتورها به معاینه را بدون نوسازی ناوگان در «اولویت» ندانست و گفت ۹۱ درصد موتورسیکلت ها فرسوده اند. وقتی نهاد مجری قانون آشکارا اجرای آن را بی معنا می داند، طبیعی است که موتورسوار هم انگیزه ای برای مراجعه به مراکز معاینه نداشته باشد.

۸۳٫۴ درصد موتورسیکلت های کشور فرسوده اند

طبق آماری که پیش تر آخرین خودرو بر اساس اطلاعات ثبت شده در پلیس منتشر کرد، از ۱۳ میلیون و ۶۶۴ هزار و ۲۱۱ موتورسیکلت کشور، ۱۱ میلیون و ۳۹۵ هزار و ۲۳۸ دستگاه فرسوده اند. یعنی ۸۳٫۴ درصد. این بخشی از گزارشی بود که نشان می داد ۵۴ درصد وسایل نقلیه کشور فرسوده هستند. مدیر ستاد نوسازی ناوگان این رقم را مجموع پلاک های صادرشده می داند و شمار موتورسیکلت های فرسوده ای را که واقعا تردد می کنند، ۷ تا ۸ میلیون دستگاه برآورد کرده است.

برای خروج این ناوگان هم برنامه موثری وجود ندارد. گزارش پیشین آخرین خودرو با عنوان ۸۰ درصد موتورسیکلت های فرسوده و عامل بحران هوای تهران نشان داده بود طرح جایگزینی ۲۰ هزار موتورسیکلت برقی در برابر بیش از ۱۱ میلیون موتور فرسوده، رقم ناچیزی است و ساختار عملیاتی جدی برای جمع آوری موتورهای فرسوده از خیابان ها وجود ندارد.

موتور کاربراتوری ۱۳ برابر خودروی یورو ۵ آلاینده است

برای تهران آمار تفکیکی منتشر نشده است. اما با توجه به ترافیک پایتخت و تمرکز بالای موتورسیکلت ها در آن، سهم موتورهای فرسوده و بدون معاینه در آلودگی هوای تهران قابل توجه است. مدیرعامل ستاد معاینه فنی تهران تیر ۱۴۰۳ گفته بود آلایندگی هر موتورسیکلت کاربراتوری حدود ۱۳ برابر یک خودروی یورو ۵ است. پژوهشی در دانشگاه صنعتی شریف بر پایه سیاهه انتشار تهران هم سهم موتورسیکلت ها از ذرات معلق PM۲٫۵ منابع متحرک را ۱۵ درصد برآورد کرده و نشان داده است که حذف نیمی از موتورهای کاربراتوری، غلظت این ذرات را در مرکز تهران ۸ تا ۱۱ درصد کاهش می دهد. همین منطق درباره خودروها هم صدق می کند. آخرین خودرو در گزارش نقش پررنگ خودروهای فرسوده و سوخت بی کیفیت در آلودگی هوا نوشته بود از بیش از ۲۰ میلیون خودروی در حال تردد، بخش قابل توجهی فرسوده اند و بدون خروج آن ها، سخت گیری بر خودروهای صفر تنها بخش کوچکی از معادله آلودگی را اصلاح می کند.