سرانه خودرو در ایران؛ چند درصد خانواده های ایرانی خودرو دارند؟

مرداد 1405: آمار مطرح‌شده در جلسه بررسی وضعیت صنعت خودرو نشان می‌دهد توزیع خودرو در ایران بسیار نامتوازن است. از حدود ۲۷ میلیون خانوار ایرانی، ۱۳.۵ میلیون خانوار هیچ خودرویی ندارند، در حالی که ۹.۵ میلیون خانوار یک خودرو در اختیار دارند و حدود ۴ میلیون خانوار مالک ۱۶ میلیون خودرو هستند.

بر این اساس، نزدیک به نیمی از خانوارهای کشور فاقد خودرو هستند و در مقابل، بخش کوچکی از خانوارها مالک تعداد قابل‌توجهی خودرو هستند. میانگین مالکیت در گروه ۴ میلیون خانواری حدود چهار خودرو به ازای هر خانوار است؛ هرچند این رقم به معنای مالکیت دقیق چهار خودرو توسط تک‌تک این خانوارها نیست.

خودرو؛ مسئله‌ای فراتر از صنعت

این آمار در نشست اساتید دانشگاه و مسئولان دولت مطرح شد؛ نشستی که با هدف بررسی ریشه‌ای مشکلات صنعت خودرو و تدوین مسیر جدید توسعه این صنعت برگزار شد.

محمدرضا عارف، معاون اول رئیس‌جمهور، در این جلسه بر ضرورت فاصله گرفتن از تصمیم‌های مقطعی و استفاده بیشتر از ظرفیت دانشگاه‌ها در سیاست‌گذاری صنعت خودرو تأکید کرد. قرار است با تشکیل پنج کارگروه تخصصی در حوزه‌های استراتژی، تولید، تجارت و بازار، حکمرانی و نظارت، زمینه تدوین «سند ملی توسعه صنعت خودرو» فراهم شود.

هدف از این رویکرد، صرفاً افزایش تولید خودرو نیست؛ بلکه قرار است مسائل ساختاری صنعت، از توسعه پلتفرم و زیرساخت‌های فنی تا تربیت مدیران صنعتی و جایگاه ایران در بازار منطقه، مورد بررسی قرار گیرد.

ارتباط مالکیت خودرو با یارانه بنزین

تفاوت در میزان مالکیت خودرو، بحث درباره نحوه توزیع یارانه سوخت را نیز مهم‌تر می‌کند. خانوارهای فاقد خودرو عملاً امکان استفاده مستقیم از یارانه بنزین را ندارند، در حالی که خانوارهای دارای چند خودرو، در صورت استفاده از آنها، امکان مصرف سوخت بیشتری خواهند داشت.

البته تعداد خودرو به‌تنهایی معیار دقیقی برای سنجش وضعیت اقتصادی خانوار نیست؛ زیرا ممکن است یک خانوار چند خودروی قدیمی و کم‌ارزش داشته باشد و خانواری دیگر تنها یک خودروی گران‌قیمت در اختیار داشته باشد.

از سوی دیگر، افزایش شدید قیمت خودرو در سال‌های اخیر باعث شده خودرو در بخشی از بازار از یک کالای مصرفی به یک دارایی سرمایه‌ای تبدیل شود. در نتیجه، بخشی از تقاضا برای خرید خودرو نیز با هدف حفظ ارزش سرمایه شکل می‌گیرد.

نیاز به تصویر دقیق‌تر از مالکیت خودرو

آمار کلی مالکیت خودرو می‌تواند تصویری اولیه از وضعیت بازار ارائه دهد، اما برای سیاست‌گذاری دقیق‌تر، اطلاعات جزئی‌تری درباره الگوی مالکیت و مصرف خودرو مورد نیاز است؛ از جمله تعداد خودرو در دهک‌های درآمدی، ارزش خودروهای خانوارها، میزان مصرف سوخت، تعداد خودروهای فرسوده و غیرفعال و سهم خانوارهای فاقد خودرو.

در چنین شرایطی، اصلاح سیاست‌های صنعت خودرو و سوخت تنها به افزایش تولید یا تغییر قیمت بنزین محدود نمی‌شود و نیازمند شناخت دقیق‌تر از این پرسش است که چه کسانی خودرو دارند، چند خودرو در اختیار دارند و چه میزان از منابع و یارانه‌های مرتبط با خودرو و سوخت استفاده می‌کنند.

دی 1403: در سال گذشته، 56.4 درصد از خانوارهای ایرانی خودروی شخصی داشته‌اند. با توجه به برآورد مرکز آمار ایران از جمعیت کشور (بالغ بر 86میلیون نفر) و با در نظر گرفتن آمار بانک مرکزی از خانوارهای دارای خودروی شخصی، مشخص می‌شود جمعیتی بالغ بر 48 میلیون و 500 هزار نفر در کشور با خودروی شخصی سر و کار دارد. بنابراین حدود 37میلیون و 500 هزار نفر از خانوارهای ایرانی (43.6درصد) نیز فاقد خودروی شخصی هستند.

بانک مرکزی همچنین اعلام کرده که هزینه خرید، تعمیرات و سوخت وسایل نقلیه شخصی در سال1402 نسبت به 1401 رشد کرده است. طبق گزارش منتشرشده، سهم هزینه خرید خودروی شخصی از کل هزینه ناخالص نیز در سال1402 نسبت به 1401 افزایش یافته، اما سهم تعمیرات و سوخت وسایل نقلیه شخصی کاهشی شده است. بر این اساس، سهم هزینه خرید خودروی شخصی از کل هزینه ناخالص خانوارهای ایرانی در سال1401، 5درصد بوده است. این در حالی است که طی سال1402 سهم آن به 5.7 درصد رسیده است. اما سهم تعمیرات و سوخت وسایل نقلیه شخصی از کل هزینه ناخالص در سال1401 رقم 2.8 درصد را ثبت کرده است.

به گزارش دنیای اقتصاد، در سال1402 این رقم به 2.7 درصد رسیده است. بر اساس آخرین آمار، استان‌های خراسان جنوبی، یزد، اصفهان و کرمان بیشترین تعداد خودرو به ازای خانوار را دارند. این در حالی است که استان‌های سیستان و بلوچستان، ایلام و کرمانشاه کمترین میزان خودرو به ازای خانوار را دارا هستند.

اردیبهشت 1402: یک موسسه بین‌المللی، از رشد ۲ درصدی ناوگان موتوری ایران طی ۵ سال خبر داده و اعلام کرد ایران ازنظر تعداد خودروهای فعال در رتبه ۲۱ جهان و ازنظر سرانه برخورداری از خودرو در رتبه ۴۸ جهان قرار گرفته است.

سازمان بین‌المللی سازندگان وسایل نقلیه موتوری، در جدیدترین گزارش خود از تردد یک میلیارد و ۵۹۰ میلیون خودرو سواری و تجاری در جهان خبر داده است. بر اساس گزارش این موسسه بین‌المللی که بر پایه آمار سال ۲۰۲۰ تهیه شده است، طی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ تعداد خودروهای فعال در جهان ۴ درصد رشد کرده است. این گزارش همچنین کل خودروهای سواری و تجاری فعال در ایران را ۱۵ میلیون و ۹۶۳ دستگاه برآورد کرده است. این رقم طی سال‌های ۲۰۱۵ تا ۲۰۲۰ با رشد ۲ درصدی مواجه شده است. تعداد خودروهای فعال در ایران در سال ۲۰۱۵ بالغ بر ۱۴ میلیون و ۱۳۰ دستگاه اعلام شده بود. بر این اساس طی پنج سال تعداد خودروهای فعال در ایران یک میلیون و ۸۳۳ هزار دستگاه افزایش یافته است.

ایران ازنظر تعداد خودروهای فعال در رتبه ۲۱ جهان قرار گرفته است. به این معنا که فقط ۲۰ کشور جهان خودرو بیشتری نسبت به ایران دارند. چین بیشترین ناوگان موتوری جهان را دارد. تعداد خودروهای فعال در چین ۳۱۸ میلیون دستگاه برآورد شده است. آمریکا با ۲۸۹ میلیون دستگاه در رتبه دوم و ژاپن با ۷۶ میلیون دستگاه در رتبه سوم از این نظر قرار گرفته‌اند. ازنظر سرانه خودرو نیز وضعیت ایران در مقایسه با بسیاری از کشورها مطلوب است. به ازای هر هزار نفر در ایران ۱۸۳ دستگاه خودرو وجود دارد. این رقم بیشتر از متوسط قاره آسیا و اقیانوسیه است که به ازای هر هزار نفر ۱۴۳ خودرو در این قاره فعال است. ایران ازنظر سرانه خودرو در رتبه ۴۸ جهان قرار گرفته است. بر این اساس مردمان ۴۷ کشور دنیا وضعیت بهتری نسبت به ایرانی‌ها ازنظر دسترسی به خودرو دارند. نیوزیلند با ۸۶۹ خودرو به ازای هر هزار نفر، در صدر رده‌بندی جهانی از این نظر قرار دارد. آمریکا با ۸۶۰ دستگاه و لهستان با ۷۶۱ دستگاه به ترتیب در رتبه‌های دوم و سوم از این نظر قرار گرفته‌اند.

برخی کشورها که سرانه خودرو کمتری نسبت به ایران دارند عبارت‌اند از کلمبیا با ۱۱۱ دستگاه، اکوادور با ۱۵۲ دستگاه، پرو با ۸۸ دستگاه، هند با ۳۳ دستگاه، اندونزی با ۷۸ دستگاه، عراق با ۱۱۱ دستگاه، پاکستان با ۲۰ دستگاه، فیلیپین با ۳۸ دستگاه، الجزایر با ۱۴۴ دستگاه، مصر با ۶۴ دستگاه، مراکش با ۱۱۲ دستگاه و آفریقای جنوبی با ۱۷۶ دستگاه.

دی 1401: بر اساس طرح مالیات بر عایدی سرمایه، هر شخص غیرتجاری بالای 18 سال که صاحب یک وسیله نقلیه باشد و دوره تملک آن بیش از 2 سال باشد، معاف از مالیات بر عایدی سرمایه است. علاوه این، هر شخص به تعداد همسر و فرزندان بالای 18 سال که وسیله نقلیه به آن‌ها تعلق ندارد، هر 5 سال یک بار می‌تواند از معافیت وسایل نقلیه (تا حداکثر 4 وسیله) استفاده نماید. شرط برخورداری از این معافیت، دوره تملک بیش از 2 سال برای هر وسیله نقلیه است.  

طبق آمار پایگاه رفاه ایرانیان، بیش از 98 درصد از خانوارهای ایرانی بین 0 تا 3 خودرو دارند. بنابراین با اعمال این معافیت، بیش از 98 درصد خانوارها معاف از مالیات شده و گروه خاصی که نسبت به سوداگری در بازار خودرو اقدام می‌کنند، مشمول مالیات خواهند شد. این آمار همچنین نشان می‌دهد که ۵۰ درصد خانواده‌های ایرانی خودرو ندارند. 

آمار مالکیت خودرو در کشور، برای اولین‌بار از سوی پایگاه اطلاعات رفاه ایرانیان اعلام شد. بر اساس این آمار، 50‌ درصد از خانوارهای ایرانی، خودرو شخصی ندارند. دلیل اصلی این موضوع، نبود قدرت خرید در طبقات ضعیف جامعه است. 

طبق این آمار، 24 میلیون دستگاه خودرو در کشور وجود دارد و با توجه به این که 27 میلیون خانوار ایرانی داریم، ابتدا به نظر می‌رسد که 90 درصد خانواده‌ها خودرو شخصی دارند. اما واقعیت امر این است که نصف خانواده‌های ایرانی خودرو شخصی ندارند. بنابراین، پدیده چند خودرویی در جامعه ایران به‌وجود آمده است.  

در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای ‌اسلامی، خانوارهای ایرانی، از منظر داشتن یا نداشتن خودرو شخصی، به پنج گروه تقسیم شده‌اند که عبارتند از:

• خانوارهای فاقد خودرو
• خانوارهای دارای یک خودرو
• خانوارهای دارای دو خودرو
• خانوارهای دارای سه خودرو
• خانوارهای دارای بیش از سه خودرو

در این بین، خانوارهای دارای بیش از سه خودرو، کم‌ترین سهم را دارند. از طرفی، 85 ‌درصد از خانواده‌های ایرانی یا خودرو ندارند و یا نهایتا دارای یک خودرو هستند. اما 15‌درصد آن‌ها بین دو و بیش از سه خودرو هستند.

طبق آماری که در خردادماه 1401 منتشر شد، 24‌ میلیون خودرو در ایران وجود دارد که با فرض جمعیت 85‌ میلیونی، سرانه خودرو در کشور بیش از 3.5 است. به‌عبارتی، به‌طور متوسط به ازای هر 3.54 شهروند ایرانی، یک خودرو در کشور وجود دارد. از طرفی، با لحاظ‌ کردن این‌که بعد خانوار در ایران 3.1 نفر است و با درنظر گرفتن آمار 50‌ درصدی خانوارهای فاقد خودرو، نزدیک به 55‌ میلیون شهروند ایرانی دارای خودرو نیستند. همچنین با توجه به آمار 35‌ درصدی خانوارهای دارای یک خودرو و با لحاظ‌ کردن بعد خانواده 3.1 نفری، اندکی بیش از 29‌ میلیون نفر ایرانی دارای یک خودرو هستند. 

خودرو نداشتن نصف خانوارهای ایرانی، دلایل مختلفی دارد. اما مهم‌ترین علت، نبود ‌قدرت خرید است. دلایلی مانند محدودیت تولید و بی‌میلی بخشی از شهروندان به داشتن خودرو شخصی نیز می‌تواند در بروز این آمار نقش داشته باشد. 

در بسیاری از کشورها نیز اکثر خانواده‌ها خودرو شخصی دارند. زیرا اولا اکثریت جامعه از قدرت خرید حداقلی در بازار برخوردارند و ضمنا قیمت خودروها به شکلی محدود و منطقی بالا می‌رود. در واقع در بیش‌تر کشورها خودرو به‌عنوان یک کالای مصرفی شناخته می‌شود و به همین دلیل تحت‌تاثیر مسائل غیر‌تولیدی با جامپ قیمتی مواجه نمی‌شود. به‌عنوان مثال، قیمت جهانی خودرو طی سه سال‌گذشته رشد کرده، اما این اتفاق دو دلیل عمده داشته که هر دوی آن‌ها به‌طور مستقیم روی میزان تولید و عرضه تاثیر گذاشته‌اند. شیوع ویروس کرونا و بروز بحران جهانی کمبود ریزتراشه‌ها، دو علت اصلی رشد قیمت جهانی خودرو به‌شمار می‌روند. زیرا این دو عامل به‌طور مستقیم روی تولید اثر منفی گذاشته و تیراژ خودروسازان را کاهشی کردند. در واقع چون تولید جهانی خودرو افت کرد، تعادل عرضه و تقاضا به‌هم خورد و قیمت در حدی نامتعارف بالا رفت. 

آن‌چه بیش از هر مسئله دیگری قیمت خودرو در بازار ایران را بالا برده، رشد انتظارات تورمی و صعود قیمت ارز بوده ‌است. قیمت خودرو در مبدا همواره طی این سال‌ها سرکوب شده، اما منحنی قیمت کارخانه‌ای خودروها نیز تحت‌تاثیر تورم و قیمت ارز رشد قابل‌توجهی داشته است. بنابراین شهروندان بسیاری حتی توان خرید از مبدا را نیز نداشته و ندارند. خودرو در ایران تبدیل به یک کالای سرمایه‌ای شده و شهروندان آن را هم‌ردیف با ارز و طلا می‌بینند. به‌ همین‌ دلیل است که وقتی انتظارات تورمی بالا می‌رود و منحنی قیمت در بازارهای مختلف رشد می‌کند، بازار خودرو نیز سر به صعود می‌گذارد. سیاستگذار نیز همواره سعی کرده این روند صعودی را با ابزارهای عموما دستوری کنترل کند که تنها سبب ایجاد رانت در